Przenośny Przeciwlotniczy Zestaw Rakietowy StrzałaAutor:Bartłomiej Poniewierski w dniu:2012-12-06 21:54:48

 

Koniec lat 50 XX wieku przyniósł zwrot w przewidywanej taktyce prowadzenia wojny. Pojawienie się nowych typów taktycznych samolotów odrzutowych i śmigłowców wymusiło stworzenie broni zdolnej do ochrony własnych wojsk już na szczeblu plutonu. Wydawało się, iż klasyczna artyleria  apogeum swojego rozwoju osiągnęła pod koniec II Wojny Światowej i nie zapewniała już wymaganej skuteczności. Uwagę skierowano na pociski rakietowe, które rewolucjonizowały sposób prowadzenia działań wojennych.

 

Na początku lat 60 w ZSRR po raz pierwszy podjęto próbę stworzenia rakietowego systemu przeciwlotniczego, który miał się odznaczać niewielkim rozmiarem i łatwością obsługi. Projekt nazwano Kolos. Rosjanie oparli się niemieckim Fliegerfauscie.

 

Fliegerfaust (foto. CMSZ w Moskwie)

 

Po sukcesie w 1944 r. przeciwpancernego rakietowego pocisku Pazerschreck, Niemcy skonstruowali przeciwlotniczą wyrzutnię, która jednak nie trafiła do masowej produkcji. Radziecki „Kolos” miał siedem luf kalibru 30 mm ułożonych w okrąg. Odpalone rakiety były stabilizowane w locie obrotowo, zasięg wynosił 500 m. Ciężar ok. 9 kg umożliwiał łatwe przenoszenie i użycie wyrzutni z ramienia pojedynczego żołnierza. Główny cel tego zestawu miały stanowić śmigłowce. Planowano, że pierwszym zagranicznym użytkownikiem będzie Wietnam a co za tym idzie siły Vietcongu. Ostateczne testy „Kolosa” przebiegły pomyślnie, jednak prace nad nim przeciągnęły się aż do 1968 r. W tym czasie dostępne były już dużo bardziej skuteczne pociski kierowane głowicą termiczną.

 

W połowie lat 50 KGB i GRU zdołało zdobyć sporo informacji o rozpoczętych w USA pracach mających na celu zbudowanie niewielkiej rakiety przeciwlotniczej kierowanej termicznie. W ZSRR rozważano użycie rakiety naprowadzanej radarem, jednak naukowcy dość szybko potwierdzili słuszność przyjętych przez Amerykanów rozwiązań. Radar choć łatwiejszy w budowie nie dawał gwarancji skuteczności wobec szybko i nisko poruszających się celów.

 

W 1960 r. w ramach programu „Linija” ustalono wymagania dla przenośnego zestawu przeciwlotniczego mającego trafić na wyposażenie pułków i batalionów. Podstawowe wymagania zakładały zwalczanie oddalających się odrzutowców poruszających się z prędkością 220 m/s. Samoloty napędzane silnikami tłokowymi i śmigłowce miały być atakowane z przedniej półsfery. Wyrzutnia miała mieć rozmiary umożliwiające użycie przez pojedynczego żołnierza.

Zadanie budowy zestawu powierzono KBM (Biuro Konstrukcyjne Budowy Maszyn) z Kołomny. Projekt oznaczono 9K32 i nadano nazwę Strzała-2.

 

Zgodnie z przewidywaniami najwięcej kłopotów sprawiło stworzenie miniaturowej głowicy termicznej. By przyspieszyć proces budowy oparto się na istniejących już głowicach do rakiet powietrze-powietrze K-13. W charakterze detektora promieniowania podczerwonego użyto elementu z siarczku ołowiu. Kąt widzenia głowicy wynosił ok. 2 stopnie. Parametry pozwalały na zwalczanie szybkich celów jedynie z tylnej półsfery. Konieczne było wycelowanie głowicy w dysze wylotowe silników. Pocisk był bardzo podatny na zakłócenia, także te naturalne. Kąt nachylenia wyrzutni w stosunku do ziemi musiał być większy niż 5 stopni. Nie można było także odpalać rakiety w strefie 20 stopni w stosunku do tarczy słońca.

 

Napęd rakiecie zapewniały trzy silniki na stały materiał pędny. Pierwszy silnik odpowiadał za wystrzelenie pocisku z wyrzutni, drugi rozpoczynał pracę po 5 sekundach i rozpędzał rakietę do 430 m/s, trzeci podtrzymywał prędkość. Stabilizację zapewniały cztery stateczniki, składane w wyrzutni. Głowica bojowa miała masę 1,2 kg, detonacja następowała jedynie po bezpośrednim trafieniu.

Wyrzutnia składała się z wykonanego z laminatu szklanego, jednorazowego kontenera transportowo-startowego (9P54), zamocowanej do niego baterii (termiczne źródło zasilania, 9B17) i urządzenia startowego wielokrotnego użytku (9P53). Masa wyrzutni wynosiła 14,5 kg. Celowanie zapewniały nieskomplikowane przyrządy przeziernikowe. Gotowość głowicy była sygnalizowana dźwiękiem i zieloną lampką. Proces poszukiwania celu limitował czas pracy baterii zasilającej systemy rakiety przed startem, który wynosił 40 sekund. Rakieta ulegała samozniszczeniu po 14 sekundach lotu.

 

Pierwsze odpalenie rakiety nastąpiło już w 1962 r. - był to niekompletny pocisk, bez głowicy bojowej. W 1965 r. rozpoczęto testowanie kompletnych rakiet. W 1967 r. system 9K32 Strzała 2 został przyjęty jako uzbrojenie. Strzały po raz pierwszy zostały użyte w boju w 1969 r. w Egipcie. Rosyjscy doradcy testowali pociski w warunkach bojowych. Wyniki tych testów różnią się w zależności od źródeł, z których pochodzą - arabskich czy izraelskich. Trudno podać liczbę zestrzelonych maszyn. Jednak z pewnością ocena pocisków była bardzo pozytywna.

       

W 1970 r. zestawy trafiły do Wietnamu. Po raz pierwszy Amerykanie odnotowali ich użycie rok później. Efektem było zestrzelenie bądź uszkodzenie kilkuset samolotów i śmigłowców. Wywiad USA oceniał, że w praktyce każda poprawnie wystrzelona w kierunku śmigłowca rakieta trafiała w cel.

       

Mimo sporych bojowych sukcesów ujawniły się także duże wady zestawu 9K32. Strzała 2 była bardzo wrażliwa na zakłócenia. Niewielka siła rażenia w połączeniu z możliwością ataku szybkich celów tylko z tylnej półsfery powodowało, że mimo trafienia często nie odnotowywano zestrzelania a powstałe uszkodzenia można było w łatwy sposób usunąć.

      

Już pod koniec 1968 r. przystąpiono do modernizacji zestawu. Programowi nadano oznaczenie 9K32M i nazwę Strzała 2M. Szybkie cele mogły być rażone wyłącznie z tylnej półsfery. Uproszczeniu i skróceniu uległ cykl odpalania. Przechwycenie i wystrzelenie pocisku następowało automatycznie. Uniemożliwiono odpalenie rakiety do celu znajdującego się poza zasięgiem. Dzięki zastosowaniu filtrów na detektorze podczerwieni poprawiła się odporność głowicy na naturalne zakłócenia. Bez rozwiązania pozostawiono także prawdopodobnie najpoważniejszą wadę zestawu, która uniemożliwiała atakowanie celów znajdujących się w pobliżu tarczy słońca.

 

Strzała 2M (foto: US Navy)

 

Strzała 2M (foto. CMSZ w Moskwie)

 

W skład przyjętego do uzbrojenia w 1970 r. zestawu 2M wchodził nowy kontener 9P54M, urządzenie startowe 9P58 i rakieta 9M32M. Zestawy Starzała 2 i 2M nie były ze sobą kompatybilne. Początkowo oba zestawy były produkowane niezależnie od siebie. Strzała 2 trafiała tylko na eksport. Rozmiary produkcji były imponujące i już po dwóch latach zestawami 2M nasycono wojska radzieckie. Rozpoczęto także zaopatrywanie sojuszników z Układu Warszawskiego. Do kilku krajów, w tym do Polski, przekazano licencję. Egipt i oczywiście Chiny rozpoczęły produkcje bez licencji. Praktycznie każdy producent poddawał zestaw modernizacjom. W Jugosławii zestawy 2M były przystosowane do odpalania ze śmigłowców Gazelle. Egipcjanie zaopatrzyli zestaw w detektor „swój-obcy”. Wyrzutnie umieszczano na przeróżnych nośnikach, transporterach, ciężarówkach, lekkich stelażach montowanych na okrętach.

 

FA-18D z USMC trafiony pociskiem Strzała 2M w czasie Pustynej Burzy (foto. USMC)

 

W ZSRR nie modernizowano systemu. W celu zwiększenia jego skuteczności próbowano spiąć pojedynczych operatorów z systemem wykrywania i wskazywania celów. Opracowano także urządzenie wykrywające promieniowanie emitowane przez systemy pokładowe samolotów. Antena Pelengatora była mocowana do hełmu żołnierza, reszta urządzenia znajdowała się w torbie. Wykrycie promieniowania sygnalizowane było dźwiękiem.

      

W 1978 r. Wiktor Suworow potwierdził istnienie kompleksu Strzała-Blok, często nazywanego „miną powietrzną”. Zestaw maskowano w pobliżu lotnisk. Czujnik akustyczny powodował odpalenie pocisku. Strzała-Blok miała być na wyposażeniu sił specjalnych działających na zapleczu przeciwnika.

        

Równolegle z pracami modernizacyjnymi 2M rozpoczęto budowę kolejnej wersji oznaczonej 9K34 Strzała 3. W tej wersji wyeliminowano największe wady z poprzednich pocisków. Możliwe stało się zwalczanie szybkich celów z przedniej półsfery, także tarcza słoneczna przestała być ograniczeniem. Skokową poprawę parametrów głowicy uzyskano dzięki schładzaniu detektora azotem. Kulisty zbiornik azotu połączony z termiczną baterią umieszczono na krańcu wyrzutni, równolegle do niej. Pozostałe parametry pocisku praktycznie pozostały bez zmian.

      

Strzały 3 trafiły do wielu odbiorców zagranicznych. Kubańczycy użyli Strzał podczas interwencji w Angoli. Zestrzelenia zanotowano także w Nikaragui, Salwadorze, Grenadzie.

 

A300 firmy kurierskiej DHL trafiony rakietą Strzała 3 (foto. Jim Gordon)

 

Wyrzutnie systemu Strzała są najpopularniejszym zestawem tego typu na świecie. Tylko na potrzeby armii ZSRR wyprodukowano kilkanaście tysięcy wyrzutni i ponad sto tysięcy rakiet!

      

Strzały są poddawane ciągłym modernizacjom podnoszącym ich skuteczność. Zdobyte przy produkcji doświadczenia pozwoliły na zbudowanie kolejnej generacji pocisków – Igła.

     

Wyprodukowane między innymi w Polsce „strzały” trafiły przez czarny rynek w ręce afgańskich mudżahedinów. Radzieckie służby specjalne całkowicie kontrolowały ten proceder. Wyrzutnie były niesprawne co było powodem wielu groźnych wypadków. Początkowo Afgańczycy nie byli świadomi manipulacji. Mudżahedini o spisku dowiedzieli się od CIA po jej zaangażowaniu w konflikt wojenny.

 

Strzała 2M w rękach mudżahedina, 1988 r. (foto. DoD)

 

W 2003 r. polska ratyfikowała międzynarodowy układ o nierozprzestrzenianiu PPZR*. Układ zakazuje sprzedaży zestawów odbiorcom niepaństwowym i rządom uznawanym za niestabilne.

 

*PPZR - Przenośny Przeciwlotniczy Zestaw Rakietowy

Oznaczenie w kodzie NATO: SA-7A "Grail"

 

 

Dane taktyczno-techniczne

 

                                                                  Strzała 2                       Strzała 2M                    Strzała 3

 

Długość wyrzutni [mm]                            1490                              1490                             1500

Masa wyrzutni   [kg]                                  14,5                                15                                  16

Długość rakiety [mm]                               1443                              1438                             1470

Masa Rakiety    [kg]                                   9,2                                  9,85                              10,3                                                                           

Średnia prędkość rakiety [m/s]

Zasięg [m]

  • odległość                                       800-3400                       500-4200                     500-4100

  • wysokość                                       50-2000                         50-2300                       15-2200

Prędkość celu [m/s]

  • zbliżającego się                             220                                 260                              260

  • oddalającego się                             -                                    150                              310