Grumman F-14 TomcatAutor:Krzysztof Gąsiorowski w dniu:2013-07-10 08:02:54

Historia rozwoju

Początek lat 60. XX wieku zaowocował rozpoczęciem poszukiwań przez Marynarkę Wojenną USA (US Navy) następcy samolotu McDonnell F-4 Phantom, co zbiegło się w czasie także z chęcią znalezienia następcy samolotu Republic F-105 Thunderchief dla Sił Powietrznych. Wobec tego Sekretarz Obrony USA Robert S. McNamara podjął decyzję o opracowaniu nowego myśliwca w ramach programu TFX – Tactical Fighter eXperimental. Maszyna - nazwana później F-111 - miała spełniać wymagania obu rodzajów sił zbrojnych. Niestety, próby wersji morskiej F-111B wykazały szereg wad, które okazały się nie do przyjęcia przez kierownictwo Marynarki. Były to m. in. niestateczna praca silników, zła widoczność z kabiny podczas lądowania oraz przekroczenie o 9050 kg maksymalnej dopuszczalnej masy startowej. Dostarczyło to pretekstu Marynarce Wojennej do wycofania się z programu, ponieważ jej kierownictwo od początku było niechętne programowi TFX ze względów prestiżowych. 

W 1968 roku US Navy ogłosiła rozpoczęcie własnego konkursu VFX (heaVier on air, carrier based, eXperimental Fighter). Wystartowały w nim General Dynamics, Ling Temco Vought, McDonnell Douglas, North American Rockwell oraz Grumman. Zwyciężył w nim projekt Grummana (nr 303-E) zakładający budowę grzbietopłata o zmiennej geometrii skrzydeł, z pojedynczym usterzeniem pionowym i składanymi płetwami podkadłubowymi.

Wykorzystywał on szereg podzespołów przygotowanych pierwotnie dla F-111, m.in. silniki Pratt & Whitney TF-30, stację radiolokacyjną Hughes AN/AWG-9 oraz pociski powietrze – powietrze dalekiego zasięgu Hughes AIM-54 Phoenix. Na początku 1969 roku dokonano nieznacznych modyfikacji projektu, polegających na zamianie pojedynczego usterzenia pionowego na podwójne oraz zamianie składanych płetw podkadłubowych na mniejsze, stałe.  Nowy samolot został nazwany „Tomcat”. Nazwa powstała jako hołd dla admirała Thomasa Connolly ze względu na jego wielkie zaangażowanie w proces powstawania samolotu. Jego współpracownicy zaczęli nazywać projekt „kotem Toma” (ang. Tom’s cat). Ponieważ w US Navy istniała tradycja nadawania samolotom myśliwskim kocich nazw - F4F Wildcat, F6F Hellcat, F7F Tigercat, F8F Bearcat - ostatecznie nazwa się przyjęła. Co ciekawe, pierwszym samolotem nazwanym „Tomcat” miał być właśnie F7F.

Prototyp maszyny wystartował do swojego pierwszego lotu 21 grudnia 1970 roku z załogą w składzie Robert Smythe i Bill Miller. Tydzień później podczas drugiego lotu z tą samą załogą, awarii uległ system hydrauliczny, co doprowadziło do katastrofy. Pilotom udało się katapultować i nie odnieśli obrażeń. Kolejna katastrofa miała miejsce z udziałem 10. egzemplarza, który w czasie prób przed pokazami w Patuxent River uderzył w powierzchnię wody. 20 czerwca 1973 roku zniszczeniu przez odpalony przez siebie pocisk AIM-7 Sparrow uległ szósty egzemplarz. Kolejne straty spowodowane były kłopotami z silnikami TF-30, które charakteryzowały się niestateczną pracą sprężarki podczas lotów na dużych kątach natarcia (pompaż) oraz urywaniem się łopatek sprężarki. Ze względu na szerokie rozstawienie silników, w przypadku awarii jednego z nich, występował trudny do opanowania moment obrotowy, często powodujący wpadnięcie w płaski korkociąg.

Pierwsze egzemplarze seryjne trafiły do dywizjonu VF-124 „Gunfighters”, który został wyznaczony do przeszkolenia personelu latającego Floty Pacyfiku (Fleet Replacement Squadron), zaś pierwszymi jednostkami liniowymi wyposażonymi w Tomcaty były VF-1 „Wolfpack” i VF-2 „Bounty Hunters”. Problemy z eksploatacją zmusiły jednak Marynarkę USA  do szybkiego opracowania modernizacji myśliwca.  Pilot Steve „Hose” Husak wspomina: „Byłem w ekipie pierwszych pilotów latających na F-14. Boże, to były ciężkie czasy. Problemy z elektroniką i często wybuchające lub gasnące silniki. Trzeba było mieć sporo szczęścia, by wylatać 3 godziny miesięcznie. RIO był bardzo potrzebny, ponieważ to on w czasie lotu zajmował się rozwiązywaniem problemów”.

Zbudowano prototypy wersji B i C wykorzystujące silniki Pratt & Whitney F401-P-400, lecz również one się nie sprawdziły. Dopiero pojawienie się silnika General Electric F110-GE-400 rozwiązało całkowicie problem. Samolot w tej wersji wykonał pierwszy lot 29 września 1986 roku. Został on oznaczony jako F-14A+ (w 1991 zmieniono oznaczenie na F-14B). Nowe silniki wyeliminowały problemy z pompażem, zaś większy ciąg poprawił charakterystyki manewrowe maszyny oraz pozwalał na start z pokładu lotniskowca bez użycia dopalacza. Zwiększeniu uległ również promień bojowy oraz czas patrolowania w strefie. Wprowadzono także inne zmiany, m.in.: usunięcie powierzchni stabilizujących wysuwanych z nieruchomych części skrzydła, nowy system usuwania gazów prochowych z przedziału działka, zamontowanie systemu monitorowania obciążeń zmęczeniowych silników FEMS (Fatigue Engine Motor System), dodano system kierowania ogniem Hughes AWG-15F oraz system automatycznego sterowania siłą nośną i ciągiem podczas lądowania oraz nowy zestaw czujników pasywnych. Zbudowano 38 nowych egzemplarzy tej wersji, kolejne 32 przebudowano z wersji A.

Wprowadzenie do użycia operacyjnego wersji B całkowicie odmieniło postrzeganie samolotu. Wprowadzone zmiany tak ocenia pilot Tom „Truck” Pieluszczak: „Tomcat stał się maszyną przez duże M, gdy dostał te wspaniałe silniki F-110 – GE – 400. Zamienił się w bestię, King Konga, najgorętszą dziewczynę, Twoją najlepszą i jedyną dziewczynę”. Popularną metodą pokazania możliwości nowej wersji był lot na wysokości 5000 stóp przy prędkości 330 węzłów a następnie włączenie dopalacza i rozpoczęcie pionowego wznoszenia aż do 45000 stóp. Na wysokości 20000 stóp samolot nadal się rozpędzał.

Ostatnią wersją F-14 była wersja D, w której radiolokator AWG-9 wymieniono na AN/APG-71 oraz zamontowano m. in. czujniki IRST (Infra-Red Search and Track system) i TCS (Television Camera System). F-14D miały ponadto możliwość przenoszenia zasobnika LANTIRN (Low Altitude Navigation Targeting Infra Red for Night) oraz uzbrojenia do atakowania celów naziemnych. Zdolności uderzeniowe wprowadzono również na pozostałych maszynach wcześniejszych wersji.

F-14 Tomcat był również wykorzystywany jako maszyna rozpoznawcza. Od 1979 roku zintegrowano z nim zasobnik TARPS (Tactical Air Reccoinassance Pod System). Miał on masę 794 kg i zawierał zestaw kamer pracujących zarówno w paśmie widzialnym, jak i w podczerwieni. Do przenoszenia go przystosowano 50 maszyn.

 

Opis konstrukcji

Grumman F-14 Tomcat był dwusilnikowym samolotem myśliwskim o zmiennej geometrii skrzydeł, w układzie grzbietopłata z podwójnym usterzeniem pionowym. Jego załogę stanowił pilot oraz oficer przechwycenia radarowego (RIO – Radar Intercept Officer). Skrzydła składają się z części nieruchomej o kącie skosu krawędzi natarcia równym 68o oraz z części ruchomej w zakresie 20o – 68o. Do hangarowania skos skrzydła jest zwiększany do 75o. Dobór optymalnego kąta odbywa się automatycznie z możliwością sterowania ręcznego.

Uzbrojenie stałe: działko M61A1 Vulcan z zapasem 675 nabojów.

Uzbrojenie podwieszane – pociski „powietrze – powietrze”: bliskiego zasięgu AIM-9 Sidewinder, średniego zasięgu AIM-7 Sparrow i AIM-120 AMRAAM oraz pociski dalekiego zasięgu AIM-54 Phoenix. Tomcat mógł przenosić do 6 pocisków tego typu, lecz konfiguracja ta nie była stosowana na co dzień podczas działań z lotniskowca. Przekraczała ona bowiem maksymalną dopuszczalną masę lądowania, co zmusiłoby do zrzucenia do wody pocisków kosztujących 2 mln dolarów za sztukę. W 2004 roku wycofano z użycia pociski AIM-54C Phoenix.

Uzbrojenie podwieszane  - pociski „powietrze – ziemia”: bomby ogólnego przeznaczenia Mk.82, Mk. 83 i Mk.84 oraz ich warianty kierowane laserowo i GPS.

Zasobniki podwieszane: zasobnik rozpoznawczy LA-610 TARPS, zasobnik celowniczy AN/AAQ-14 LANTIRN, zasobnik zakłócający AN/ALQ-167.

Użytkowanie

Począwszy od 1975 roku, Tomcaty brały udział we wszystkich operacjach bojowych sił zbrojnych USA. Były to m. in. operacje „Frequent Wind”, „Urgent Fury”, „El Dorado Canyon”, „Desert Strom” i „Iraqi Freedom”.

Głośnymi wydarzeniami z udziałem Tomcatów były dwie walki powietrzne z libijskimi samolotami w Zatoce Wielka Syrta. 19 sierpnia 1981 roku łupem Tomcatów padły dwa libijskie Su-22. Zestrzelenia przy użyciu pocisków AIM-9L Sidewinder dokonały dwie maszyny z dywizjonu VF-41 „Black Aces”. Druga walka odbyła się 4 stycznia 1989 roku. Dwa F-14 z dywizjonu VF-32 „Swordsmen” zestrzeliły dwa MiGi-23. Jeden z nich został zniszczony pociskiem AIM-7 Sparrow, zaś drugi pociskiem AIM-9L Sidewinder.

W październiku 1985 roku cztery Tomcaty z dywizjonu VF-74 „Bedevilers” zmusiły do lądowania na Sycylii egipskiego Boeinga 737, na pokładzie którego znajdowali się terroryści odpowiedzialni za zamordowanie obywatela USA podczas uprowadzenia statku pasażerskiego „Achille Lauro”.

W czasie trwania operacji „Pustynna Burza” jedynym zwycięstwem powietrznym było zniszczenie śmigłowca Mi-8. W czasie tej operacji Tomcaty brały udział w osłonie misji szturmowych oraz zwalczaniu żeglugi irackiej. Jedyną stratą była maszyna z dywizjonu VF-103 „Sluggers”, zestrzelona przez iracki pocisk SA-2 w dniu 21 stycznia 1991 roku. Pilot maszyny - por. Devon Jones - został odnaleziony i uratowany, zaś RIO por. Lawrence R. Slade dostał się do niewoli.

W dniu 8 lutego 2006 roku - podczas operacji „Iraqi Freedom” - miała miejsce ostatnia misja bojowa na tym typie samolotu. Ostatni start z lotniskowca miał miejsce 28 lipca 2006 roku. Z lotniskowca USS Theodore Roosevelt wystartował Tomcat z dywizjonu VF-31 „Tomcatters”, zaś ostatni lot odbył się 22 września 2006 roku w Naval Air Station Oceana z udziałem maszyny z tego samego dywizjonu.

Użytkownicy zagraniczni

Jedynym zagranicznym użytkownikiem Tomcatów był Iran, który zakupił je w latach 1974-1975 w ilości 80 sztuk. Miały one przechwytywać radzieckie samoloty rozpoznawcze MiG-25, co z powodzeniem udało się w październiku 1978 roku, kładąc kres naruszaniu przestrzeni powietrznej Iranu. Do czasu wybuchu rewolucji islamskiej dostarczono 79 maszyn i 1/3 zamówionych pocisków AIM-54 Phoenix. Ze względu na brak dostępu do źródeł irańskich panują spore rozbieżności co do sukcesów irańskich Tomcatów. Według źródeł zachodnich, w czasie konfliktu iracko - irańskiego zestrzeliły one 130 irackich samolotów. Źródła irańskie podają liczbę zbliżoną do 160 zestrzelonych irackich maszyn.

 

Samolot doczekał się kilku nieoficjalnych nazw nadanych przez latające na nim załogi. Najstarszą jest „Turkey” (indyk), pamiątka z czasów wersji wyposażonych w silniki TF-30, ponieważ w odczuciu latających załóg samolot był duży i ociężały. Po uzyskaniu zdolności uderzeniowych maszyna dorobiła się kolejnej nieoficjalnej nazwy – „Bombcat”. Irańskie Tomcaty posiadają przydomek „Persian Cat”.

F-14 Tomcat w popkulturze

Maszyny te były głównymi bohaterami następujących filmów i seriali:

Final Countdown (1980 r.)

Top Gun (1986 r.)

Supercarrier (1988 r. – serial).

 

Źródła zdjęć użytych w tekście: US Navy/Grumman

 

Dane techniczne samolotu Grumman F-14 Tomcat

 Typ

 F-14A

 F-14B (F-14A+)

 F-14D

 Pierwszy lot

 21.12.1970 r.

 Wrzesień 1986 r.

 Marzec 1990 r.

 Rozpiętość skrzydeł

 ze skosem 68o

 11,65 m

 11,65 m

 11,65 m

Rozpiętość skrzydeł

ze skosem 20o

 19,54 m

 19,54 m

 19,54 m

Długość całkowita

19,10 m

19,10 m

19,10 m

Wysokość

4,98 m

4,98 m

4,98 m

Pow. Skrzydeł

172,21 m2

172,21 m2

172,21 m2

Maksymalna masa startowa

33.717 kg

33.717 kg

33.717 kg

Silniki

Pratt & Whitney TF-30-P-414A

General Electric FE-110-GE-400

General Electric FE-110-GE-400

Maksymalny ciąg

111,65 kN

123 kN

123 kN

Prędkość maksymalna

Mach 2,38

Mach 2,38

Mach 2,38

Pułap

15240,00 m

16154,40 m

16154,40 m

Zasięg

3204 km

3796 km

3796 km